10
Pháp luật
&
cuộc sống -
ThứBảy16-9-2023
Nhà nước, bộ trưởng, thủ trưởng
cơ quan ngang bộ nếu trái với hiến
pháp, luật, pháp lệnh, nghị quyết của
QH, UBTVQH. QH và UBTVQH
không có quyền, vậy chủ thể nào
có quyền?
Thứ hai là thủ tục xử lý còn rất
phức tạp. Điều 14 Luật Hoạt động
giám sát của QH và HĐND 2015
quy định Chủ tịch nước, Chính
phủ, Hội đồng Dân tộc, ủy ban
của QH, TAND Tối cao, VKSND
Tối cao, Kiểm toán Nhà nước, Ủy
ban Trung ương MTTQ Việt Nam,
cơ quan trung ương của tổ chức
thành viên của Mặt trận hoặc đại
biểu QH có quyền gửi đề nghị về
VBQPPL có dấu hiệu trái với hiến
pháp, luật, nghị quyết của QH đến
UBTVQH để trình QH xem xét,
quyết định.
Tuy nhiên, nếu đã gửi đề nghị
nhưng người có thẩm quyền kiến
nghị là UBTVQH lại không nhận
thấy mâu thuẫn và không tiến hành
“đề nghị chính thức” thì giải quyết
như thế nào? Trong trường hợp
này, cấp dưới phải phục tùng cấp
trên hay vẫn có cơ chế giải quyết
đặc thù khác?
Các quy định trong hiện hành chưa
cho phép trả lời chính xác câu hỏi
này. Có lẽ vì hệ thống hai tầng “đề
nghị” quá rườm rà nên quyền đình
chỉ, bãi bỏ văn bản của QH trở nên
quá xa vời.
Điểm bất cập thứ ba là nhân dân
có quyền kiến nghị đối với các
VBQPPL có dấu hiệu trái pháp
luật. Tuy nhiên, quyền kiến nghị
của nhân dân vẫn khó thực hiện
trên thực tế.
Thứ tư, cần nhận thức rằng hoạt
động giám sát tối cao của QHmang
tính chất chính trị vĩ mô và khác
xa với việc phán quyết về tính hợp
pháp trong VBQPPL
của các cơ
quan nhà nước, cá nhân có thẩm
quyền ở trung ương ban hành, một
hoạt động vốn mang tính chất chính
trị - pháp lý - kỹ thuật vi mô. Do
đó, pháp luật không nên biến QH
từ chỗ quyết định những vấn đề ở
tầm chính sách trở thành cơ quan
tài phán xem xét về tính hợp pháp
trong VBQPPL của Chính phủ, Thủ
tướng Chính phủ…Các nước khác
trên thế giới cũng hầu như không
giao cho Nghị viện đình chỉ, bãi bỏ
VBQPPL trái với hiến pháp, luật do
Nghị viện thông qua.
Trước đây, Văn kiện Đại hội đại
biểu toàn quốc lần thứ X đã khẳng
định “xây dựng, hoàn thiện cơ chế
kiểm tra, giám sát tính hợp hiến,
hợp pháp trong các hoạt động và
quyết định của các cơ quan công
quyền” và “xây dựng cơ chế phán
quyết về những vi phạm hiến pháp
trong hoạt động lập pháp, hành
pháp, tư pháp”. Ý định là muốn
thành lập một cơ quan chuyên
trách phán quyết về những vi phạm
hiến pháp như Tòa án Hiến pháp,
Hội đồng Bảo hiến... Thế nhưng,
các thiết chế này đã không thành
lập được.
Quyền kiến nghị
rất “mong manh”
Hiện nay, ngoài khoản 7 Điều 2
Luật Tổ chức TAND thì Luật Tố
tụng hành chính năm 2015 có quy
định: Trong quá trình giải quyết
vụ án hành chính, tòa án có quyền
xem xét về tính hợp pháp của văn
bản hành chính, hành vi hành chính
có liên quan đến quyết định hành
chính, hành vi hành chính bị kiện
và kiến nghị cơ quan, tổ chức,
cá nhân có thẩm quyền xem xét
lại, trả lời kết quả cho tòa. Tòa
án có quyền kiến nghị cơ quan,
cá nhân có thẩm quyền xem xét,
sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ nếu
phát hiện văn bản đó có dấu hiệu
trái với hiến pháp, luật, VBQPPL
của cơ quan nhà nước cấp trên.
Cơ quan, cá nhân có thẩm quyền
có trách nhiệm trả lời tòa án kết
quả xử lý làm cơ sở để tòa án giải
quyết vụ án.
Như vậy, tòa án không được
trực tiếp bãi bỏ mà phải kiến
nghị. Thực tế thì quyền kiến nghị
cũng rất “mong manh”. Điều 112
Luật Tố tụng hành chính 2015
quy định chánh án tòa án cấp
huyện đề nghị chánh án tòa án
cấp tỉnh kiến nghị sửa đổi, bổ
sung hoặc bãi bỏ VBQPPL của
cơ quan nhà nước cấp tỉnh; có
quyền báo cáo chánh án tòa án
cấp tỉnh đề nghị Chánh án TAND
Tối cao kiến nghị sửa đổi, bổ
sung hoặc bãi bỏ VBQPPL của
cơ quan nhà nước ở trung ương.
Chánh án tòa án cấp tỉnh, chánh
TS CAOVŨMINH
(*)
H
iện nay, việc xử lý văn bản quy
phạm pháp luật (VBQPPL)
có dấu hiệu trái với hiến
pháp, luật, nghị quyết của Quốc
hội (QH); pháp lệnh, nghị quyết
của Ủy ban Thường vụ (UBTV)
QH còn nhiều bất cập. Đó là một
trong những lý do khi TAND Tối
cao xây dựng dự án Luật Tổ chức
TAND (sửa đổi) và đặt ra phương
án tòa sẽ xem xét văn bản trái pháp
luật (dự thảo lần hai) đã thu hút sự
quan tâm của dư luận, nhất là những
người hành nghề luật.
Hệ thống đề nghị xử lý
văn bản quá rườm rà
Điểm bất cập đầu tiên trong
việc xử lý văn bản trái pháp luật
có thể kể đến đó là
quy định về
xử lý của cơ quan nhà nước, cá
nhân có thẩm quyền còn quá tản
mạn, từ đó dẫn đến tình trạng vừa
thừa vừa thiếu.
Đơn cử như không có quy định
về chủ thể nào có thẩm quyền đình
chỉ, bãi bỏ Thông tư liên tịch giữa
Chánh ánTANDTối cao,Viện trưởng
VKSND Tối cao, tổng Kiểm toán
Một buổi góp ý dự thảo Luật Tổ chức TAND (sửa đổi) của TANDTP.HCM. Ảnh: QUANGTRUNG
GÓP Ý SỬA ĐỔI LUẬT TỔ CHỨC TAND
Cần cơ quan
chuyên
trách xử lý
văn bản trái
pháp luật
Việc cómột cơ quan chuyên trách để xem
xét, xử lý văn bản trái pháp luật theomột
thiết chế độc lập là cần thiết nhưng cần
được quy định tại hiến pháp.
án TAND Cấp cao có quyền đề
nghị Chánh án TAND Tối cao
kiến nghị sửa đổi, bổ sung hoặc
bãi bỏ VBQPPL của cơ quan nhà
nước ở trung ương.
Tuy nhiên, trường hợp người
trực tiếp giải quyết vụ án (thẩm
phán hoặc HĐXX) “phát hiện”
VBQPPL có dấu hiệu trái pháp
luật nhưng người có thẩm quyền
kiến nghị là chánh án tòa án đang
giải quyết vụ án hoặc chánh án tòa
án cấp cao hơn lại không “nhận
thấy” mâu thuẫn thì giải quyết
như thế nào?
Cần được quy định
tại hiến pháp
Với những bất cập như đã nói
ở trên, việc cần có một cơ quan
chuyên trách để thực hiện việc xử
lý văn bản trái với hiến pháp, luật…
là hợp lý. Tuy nhiên, chủ thể thực
hiện không nên là tòa án được cơ
cấu, tổ chức như hiện nay, bởi tòa
án chỉ giải quyết các vụ việc mang
tính sự vụ. Trên thế giới, cơ chế
phán quyết về VBQPPL là riêng
chứ không xem xét trong một vụ
kiện sự vụ. Nếu không phân biệt
sẽ dễ sa đà.
Vì vậy, việc xemxét mộtVBQPPL
phải có một thiết chế độc lập và phải
được hiến pháp quy định. Từ hiến
pháp thì mới có thể có luật, bản thân
Luật Tổ chức TAND không thể tự
xây dựng cơ chế này.
Do đó, với Hiến pháp 2013
hiện nay, trong phạm vi sửa đổi
Luật Tổ chức TAND lần này chỉ
nên đặt ra hai vấn đề. Một là bắt
buộc cơ quan nhận kiến nghị
phải trả lời trong thời hạn quy
định mà không được im lặng.
Hai là trường hợp cơ quan nhận
kiến nghị vẫn giữ nguyên quan
điểm duy trì văn bản trái pháp
luật thì TAND cương quyết áp
dụng văn bản có hiệu lực pháp
lý cao hơn.
Còn việc xây dựng một cơ quan
chuyên trách để xử lý văn bản trái
với hiến pháp, luật…, để thực hiện
được thì cần đặt vấn đề và thảo
luận khi xem xét sửa đổi hiến pháp
trong lần tới.•
( * ) Trường ĐH Kinh tế - Luật
(ĐH Quốc gia TP.HCM)
Hiệnnay, ởViệt Nam, việc xemxét tínhhợppháp, hợp
hiến của cácVBQPPL được thực hiện bởi nhiều chủ thể.
Ví dụ, một VBQPPL của UBND tỉnh không hợp pháp
thì có thể do chính UBND tỉnh tự xử lý hoặc bị bãi bỏ
bởi HĐND tỉnh hoặc Thủ tướng Chính phủ, tức không
được thực hiện xử lý thông qua một cơ quan chuyên
trách. Cơ chế này hiện nay chưa thực sự phát huy hiệu
quả trong thực tiễn.
Tuy nhiên, đặt vấn đề mở rộng thẩm quyền của tòa
án (được xem xét, quyết định một văn bản trái pháp
luật - PV) thì cần được nghiên cứu kỹ trong bối cảnh
ở Việt Nam. Bởi lẽ chức năng này là một trong những
chức năng chính củaTòa ánHiến pháp củamột số nước
trên thế giới. Dù trongquá trình sửa đổi Hiếnpháp 1992
(giai đoạn 2012-2013), vấn đề này cũng đã được đề cập
và tranh luận rất nhiều nhưng cuối cùng chế định“Hội
đồng Hiến pháp”trong dự thảo hiến pháp sửa đổi Hiến
pháp 1992 vẫn chưa đưa vào được.
Thêm nữa, VBQPPL được xem xét không chỉ là văn
bản của chính quyền địa phươngmà cả Chính phủ, bộ,
cơ quan ngang bộ, Hội đồng Thẩmphán TANDTối cao,
Chánh ánTANDTối cao,Viện trưởngVKSNDTối cao, tổng
Kiểm toán Nhà nước ban hành và cả văn bản liên tịch.
Đại đa số văn bản tập trung chủ yếu trong hoạt động
quản lý hành chính nhà nước nên để xác định một hay
một phần VBQPPL này trái pháp luật rất cần các thẩm
phán có năng lực chuyênmôn sâu về quản lý nhà nước.
Do đó, dù là cơ quan chuyên trách thì cũng cần thí
điểm một thời gian, sau đó tổng kết, đánh giá có tiếp
tục hay không.
Cuối cùng, cần bổ sung một nhóm đối tượng được
đề nghị xem xét là các công văn, thông báo chứa quy
phạm pháp luật trái pháp luật. Vì hiện nay, những văn
bản này chứa nhiều quy phạm pháp luật không phù
hợp đã và đang làm ảnh hưởng đến tính hiệu quả của
pháp luật.
TS
THÁI THỊ TUYẾT DUNG
,
Phó Trưởng Ban phụ trách
Ban Thanh tra pháp chế, ĐH Quốc gia TP.HCM
Cần tính toán kỹ trong bối cảnh ở Việt Nam
Quy định về xử lý văn
bản của cơ quan nhà
nước, cá nhân có thẩm
quyền còn quá tản mạn,
dẫn đến tình trạng vừa
thừa vừa thiếu.
