5 thoisu@phapluattp.vn Thời sự - Thứ Hai 27-4-2026 PGS-TS BÙI HOÀI SƠN (*) Tại phiên khai mạc kỳ họp thứ nhất, Quốc hội (QH) khóa XVI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra một yêu cầu rất rõ: Pháp luật không chỉ quản lý thực tại đã định hình, mà phải mở lối cho những mô hình mới, những động lực mới, những không gian phát triển mới. Tinh thần ấy cũng rất thống nhất với yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp trong Kết luận 09-KL/TW ngày 10-3-2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Một quốc gia muốn bứt phá trong thời đại chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và cạnh tranh thể chế gay gắt thì pháp luật phải đi trước một bước, tạo hành lang cho cái mới ra đời, được thử nghiệm, sàng lọc và phát triển lành mạnh. Đó là tinh thần lập pháp của một QH hành động, đồng hành cùng khát vọng phát triển dân tộc. Tôi cho rằng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước rất sâu sắc, rất đúng lúc và cũng rất trúng vào “điểm nghẽn của điểm nghẽn” hiện nay - đó là thể chế. Điều này cho thấy ba chuyển động lớn về tư duy làm luật. Cụ thể, chuyển từ tư duy cấm đoán sang cho phép có điều kiện; từ tư duy ban hành quy định để dễ quản sang thiết kế thể chế để xã hội, doanh nghiệp, người dân có thể làm được, dám làm và làm đúng. Đồng thời, chuyển từ tư duy làm luật theo từng vấn đề riêng lẻ sang kiến tạo một cấu trúc pháp luật đồng bộ, minh bạch, ổn định nhưng đủ linh hoạt. Nếu không có sự xoay trục này, chúng ta sẽ rất khó biến khát vọng phát triển của Đại hội XIV thành năng lực phát triển thực tế. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng dùng một hình ảnh rất ấn tượng: “Luật không chỉ mở đường mà còn phải sửa đường”. Tôi cho rằng hình ảnh “mở đường” và “sửa đường” đã mô tả trọn vẹn hai nhiệm vụ lớn của hoạt động lập pháp. “Mở đường” là tạo hành lang cho cái mới, cho xu hướng phát triển mới, cho động lực tăng trưởng mới. Còn “sửa đường” là nhận diện rất thẳng thắn những đoạn thể chế đang chồng chéo, mâu thuẫn, không còn phù hợp với yêu cầu phát triển để chỉnh sửa. Có những lúc đất nước không thiếu nguồn lực, ý tưởng hay quyết tâm nhưng bị chậm lại vì “đường thể chế” gồ ghề. Đi một bước phải xin phép nhiều bước, làm một việc mà vướng nhiều luật. Vì thế, thông điệp này không chỉ mang ý nghĩa hình tượng, mà là một yêu cầu hành động rất cụ thể đối với QH khóa XVI. Trên tinh thần đó, thời gian tới, QH cần ưu tiên giải quyết những điểm nghẽn để sửa ngay các nút thắt về thể chế và ban hành những đạo luật mang tính chất mở đường ở năm lĩnh vực lớn. Thứ nhất, phải tháo gỡ các điểm nghẽn giữa đầu tư công, đầu tư tư, PPP, đất đai, quy hoạch, xây dựng, đấu thầu và ngân sách, đồng thời ưu tiên cụm pháp luật về phát triển kinh tế tư nhân và môi trường kinh doanh. Đây là khu vực thể chế có tác động lan tỏa rất lớn nhằm giải phóng mạnh mẽ các nguồn lực xã hội. Nếu ách tắc ở đây thì hạ tầng, dịch vụ công và giải ngân chậm lại, nguồn lực xã hội cũng bị kìm lại. Thứ hai là dẹp bỏ những rào cản pháp lý và ưu tiên đạo luật mở đường cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo cùng các mô hình kinh doanh mới. Đây là nền tảng của năng suất mới, mô hình tăng trưởng mới và năng lực cạnh tranh mới. Nếu luật luôn đi sau các lĩnh vực này, chúng ta sẽ mất lợi thế cạnh tranh ngay từ đầu. Thứ ba là cụm pháp luật về tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Việc sửa đổi phải hướng tới một bộ máy vừa tinh gọn vừa vận hành hiệu quả hơn, giúp cán bộ rõ thẩm quyền, ranh giới trách nhiệm để không còn tâm lý e dè. Thứ tư, tôi cho rằng phải dành sự quan tâm xứng đáng cho những điểm nghẽn thể chế và các đạo luật mở đường trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế và an sinh xã hội. Đây không phải là lĩnh vực “tiêu tiền” đơn thuần, mà là nơi trực tiếp tạo dựng chất lượng nguồn nhân lực, sức sáng tạo xã hội, sức bền và sức mạnh mềm quốc gia. Luật pháp phải tạo điều kiện để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, giáo dục khơi dậy năng lực con người, y tế nâng cao chất lượng sống. Thứ năm, hoàn thiện các đạo luật liên quan đến tài nguyên, môi trường, năng lượng, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Thế giới đang cạnh tranh không chỉ bằng tốc độ tăng trưởng mà còn bằng chất lượng tăng trưởng, khả năng thích ứng và chống chịu. QH cần nhìn luật pháp không chỉ như công cụ điều chỉnh từng ngành, mà như kiến trúc tổng thể cho tương lai quốc gia. Tôi tin rằng nếu QH khóa XVI thật sự quán triệt tinh thần “pháp luật phải mở đường, kiến tạo tương lai và sửa những đoạn đường thể chế gồ ghề” thì nhiệm kỳ này hoàn toàn có thể để lại một dấu ấn lập pháp rất đặc biệt. Đó là không chỉ làm ra nhiều luật hơn, mà làm ra một hệ thống pháp luật tốt hơn, thông thoáng hơn, khả thi hơn và truyền cảm hứng phát triển mạnh mẽ hơn cho đất nước. (*) Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội định mang tính cấm đoán không phù hợp, tạo rào cản không cần thiết. Mặt khác, phải nâng cao hơn nữa yêu cầu về đánh giá tác động chính sách trong quá trình thẩm tra; gắn công tác thẩm tra với trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát sau ban hành. Khi mỗi quy định đều được theo dõi, đánh giá lại trong thực tiễn, các cơ quan tham gia xây dựng luật sẽ thận trọng hơn, hạn chế tối đa việc lựa chọn giải pháp an toàn là cấm đoán. Đưa pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh . Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh “Luật không chỉ mở đường mà còn phải sửa đường”. Ông nhìn nhận như thế nào về vấn đề này? + Để pháp luật Việt Nam thực sự đi trước mở đường trong kỷ nguyên hướng tới hai mục tiêu 100 năm, trước hết, khi xây dựng pháp luật, chúng ta phải đặt câu hỏi những vấn đề đó trong 10-20 năm nữa sẽ vận động theo hướng nào và khung pháp lý nào sẽ phù hợp để giúp chúng ta đi trước thay vì phải đuổi theo. Qua đó, sẽ định hình triết lý lập pháp phù hợp, xây dựng nên cơ sở để điều chỉnh theo từng khoảng thời gian cụ thể, giúp cho hệ thống pháp luật có tầm nhìn dài hạn, có tính ổn định và khả năng dự báo cao. Điều này đòi hỏi QH phải kết nối chặt chẽ hơn với cộng đồng nghiên cứu, dự báo chiến lược và các tổ chức tư vấn chính sách độc lập để công tác lập pháp được nuôi dưỡng bởi tầm nhìn dài hạn. Kế đó là tăng cường xây dựng các khung pháp lý mở cho những lĩnh vực chưa định hình như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế tuần hoàn, công nghệ sinh học. Đây là những lĩnh vực đang thay đổi quá nhanh để có thể lập pháp theo cách truyền thống. Hiện Việt Nam đã bắt đầu làm điều này trong một số lĩnh vực nhưng cần nhân rộng mô hình này với cơ chế tổng kết và chuyển hóa thành luật nhanh hơn. Ngoài ra, pháp luật phải kiến tạo lợi thế cạnh tranh có chủ đích. Trong cuộc đua thu hút đầu tư công nghệ cao toàn cầu, hệ thống pháp luật chính là yếu tố có tính cạnh tranh cao mà một quốc gia chào hàng với thế giới. Môi trường pháp lý thông thoáng, minh bạch, dự đoán được và thực thi nghiêm chỉnh chính là lợi thế cạnh tranh. Chúng ta cần xây dựng một số lĩnh vực pháp luật đạt chuẩn quốc tế cao nhất, chẳng hạn trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, giải quyết tranh chấp thương mại, bảo vệ nhà đầu tư… để Việt Nam trở thành điểm đến mà các tập đoàn công nghệ và nhà đầu tư chiến lược lựa chọn không phải vì chi phí rẻ. Một vấn đề nữa là Việt Nam cần quan tâm đầu tư, xây dựng một nền lập pháp hiện đại, chuyên nghiệp, có tính kế thừa và tích lũy… . Xin cảm ơn ông.• trở thành lợi thế Để khắc phục tình trạng“luật chờ nghị định” đang tồn tại, theo tôi ngay từ khâu xây dựng luật cần xác định rõ vấn đề gì thuộc phạm vi luật định, vấn đề gì thuộc phạm vi Chính phủ, các bộ quy định… Ví dụ, những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người dân, điều kiện kinh doanh hay cơ chế vận hành thị trường phải được quy định ngay trong luật, thay vì “đẩy xuống” văn bản dưới luật. Những nội dung giao cho Chính phủ quy định chi tiết phải là những vấn đề thực sự mang tính kỹ thuật, thường xuyên biến động, cần linh hoạt điều chỉnh. Vấn đề này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh phải “kiên quyết khắc phục tình trạng “luật bó”, chồng lấn, đẩy trách nhiệm cho văn bản dưới luật; phải làm sao để luật ban hành ra là đi được vào cuộc sống, người dân dễ hiểu, doanh nghiệp dễ thực hiện, cơ quan nhà nước dễ áp dụng”. Đồng thời, phải gắn chặt quy trình xây dựng luật với quy trình chuẩn bị văn bản hướng dẫn thi hành. Khi trình dự án luật, cơ quan soạn thảo đồng thời phải chuẩn bị dự thảo nghị định, thậm chí là các văn bản liên quan để QH và các cơ quan thẩm tra có thể đánh giá tính đồng bộ, khả thi ngay từ đầu. Đây là cách nhiều nước đã làm để tránh độ trễ chính sách… ĐBQH HOÀNG MINH HIẾU Trong bối cảnh mới, hoạt động lập pháp của Quốc hội đã được thực hiện một cách chủ động hơn, không để bị động trước áp lực thời gian hay hoàn cảnh. Gỡ nút thắt thể chế cho 5 lĩnh vực lớn Một phiên làm việc tại hội trường của kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: QH Góc nhìn Luật không thể chờ nghị định, thông tư mới sáng tạo. Kế đến là giải quyết rủi ro từ sự chồng chéo trong các văn bản pháp lý vốn đang tạo ra “rừng” quy định rối rắm. Tư duy mới mang đến yêu cầu pháp luật cởi mở và phải đi trước để định hướng, dẫn dắt. Cuối cùng, khi pháp luật minh thị và chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” sẽ loại bỏ tâm lý sợ hãi, trì trệ cũng như áp lực lên cán bộ thực thi chính sách. Bên cạnh tháo gỡ khó khăn, cuộc cách mạng này còn tạo tấm khiên bảo vệ cho doanh nghiệp. Cơ chế này cho phép miễn trừ hậu quả nếu doanh nghiệp đã nỗ lực hết sức nhưng điều kiện khách quan khiến kết quả không như mong muốn, đặc biệt là trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo. Việc cắt giảm thực chất các thủ tục hành chính không cần thiết còn giúp minh bạch hóa và giảm thiểu chi phí ẩn… Một bước đột phá lập pháp quan trọng khác là thể chế hóa đồng bộ, ban hành luật kèm văn bản hướng dẫn chi tiết để áp dụng ngay, chấm dứt tình trạng “luật chờ nghị định”. Việc này giúp loại bỏ văn hóa bôi trơn, tiết kiệm ít nhất 50% thời gian và chi phí tuân thủ, giúp doanh nghiệp tránh rủi ro phải tạm dừng hoạt động do mâu thuẫn giữa luật cũ và luật mới. Chính phủ đang thay đổi tư duy, tập trung rà soát và cắt giảm điều kiện kinh doanh không cần thiết để chuyển sang kiến tạo phát triển. Bên cạnh cải thiện chỉ số minh bạch, việc tháo gỡ đồng bộ các điểm nghẽn pháp luật còn tạo niềm tin cho nhà đầu tư quốc tế, nâng cao uy tín và vị thế của Việt Nam trong tiến trình hội nhập toàn cầu. QUANG HUY ghi
RkJQdWJsaXNoZXIy Mjg2ODExMg==