Theo khảo sát của LexisNexis tại Hội nghị IBA năm 2023 ở Paris, đã công nhận sự hữu dụng của AI trong hành nghề. Các chủ đề được thảo luận tại Hội nghị thường niên Hiệp hội Luật sư quốc tế (IBA) và Hiệp hội Luật khu vực châu Á-Thái Bình Dương (LawAsia) cho thấy sự phát triển của nghề luật sư trên thế giới hiện nay đang đối diện với những thách thức, cơ hội và kể cả rủi ro khi các công cụ sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như ChatGPT, Gemini… đã tạo nên những làn sóng công nghệ mạnh mẽ từ cuối năm 2022. Những hiệu ứng không ngờ tới của AI… Theo nhận định của các chuyên gia, việc sử dụng AI một cách thiếu kiểm soát có thể dẫn đến các quyết định làm ảnh hưởng đến quyền con người. Trong bối cảnh hành lang pháp lý chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ, AI trở thành thách thức lớn với ngành luật nói riêng và toàn xã hội nói chung. Sự phát triển và khả năng ứng dụng AI có nguy cơ vượt xa mọi khuôn khổ quy định hiện hành, tạo ra những tác động to lớn, đa chiều và cực kỳ khó dự đoán. Tuy nhiên, chúng ta cũng không thể phủ nhận những lợi ích mà AI mang lại. Theo khảo sát của LexisNexis tại Hội nghị IBA năm 2023 ở Paris, có tới 4/5 luật sư được hỏi đã công nhận sự hữu dụng của AI trong hành nghề. Tốc độ phát triển của AI tạo sinh (Generative AI - GenAI) đang thúc đẩy và hỗ trợ luật sư nhanh hơn bao giờ hết. Các số liệu thống kê cho thấy 80% chuyên gia pháp lý ở Anh tin rằng AI sẽ tác động chuyển đổi công việc của họ trong năm năm tới, 50% luật sư đã tiết kiệm được 1-5 giờ làm việc mỗi tuần. Nhận thức được tầm quan trọng này, nội các Thái Lan, Vương quốc Anh, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc cũng đã ban hành các văn bản liên quan đến việc sử dụng AI. Bên cạnh đó, xu hướng thẩm phán AI hay trợ lý ảo, phiên tòa trực tuyến đang nở rộ sau đại dịch COVID-19, hiện đang nhận được sự quan tâm sâu sắc từ xã hội và giới luật sư, đặc biệt trong bối cảnh Quốc hội vừa thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo. Thách thức lớn nhất hiện nay là cần hình thành các quy tắc căn bản của nghề luật sư trong kỷ nguyên số như quy định về hạn chế hoặc cấm nhập thông tin cá nhân của khách hàng vào trong phần mềm AI, không sử dụng AI để làm chứng cứ giả… Kỹ năng biện hộ trong thế giới AI tạo sinh Tại Hội nghị IBA năm 2025, một câu chuyện gây chú ý với giới luật sư là “sự cố avatar ở tòa án”. Một người tự tranh tụng ở New York khi kháng cáo lên Tòa phúc thẩm bang đã sử dụng một ảnh đại diện (avatar) thay mặt mình trình bày. Dù vị thẩm phán chủ tọa lớn tiếng yêu cầu “tắt ngay” nhưng sau đó người ta nhanh chóng nhận ra đó là một chiêu trò quảng cáo cho công nghệ avatar. Điều này cảnh báo về sự tôn nghiêm chốn pháp đình đang bị công nghệ gây ảnh hưởng. Ở một diễn biến khác, thẩm phán tòa án liên bang thụ lý một vụ việc tranh chấp được ví như câu chuyện “David và Goliath”. Một công ty danh tiếng sử dụng một luật sư trẻ, thiếu kinh nghiệm của hãng luật lớn, đối đầu với hai người đàn ông điều hành một doanh nghiệp nhỏ (tự đại diện trước tòa). Kết quả bất ngờ là hai người đàn ông này đã thắng kiện chỉ bằng cách hỏi ChatGPT những câu lệnh đơn giản như “Bây giờ tôi phải nói gì?”. Phần hài hước nhất là luật sư trẻ bên hãng luật lớn luống cuống liên tục phản đối nhưng thẩm phán nói: “Luật sư phản đối dựa trên cơ sở nào?” và luật sư này phải thừa nhận “phía bị đơn đang làm tốt hơn tôi!”. Sử dụng AI cũng như học lái xe Từ những thực tế trên, mối quan tâm lớn nhất hiện nay là làm sao để AI được sử dụng một cách có trách nhiệm và đạo đức, bảo vệ những nguyên tắc tối thiểu về bảo toàn chứng cứ, phân tích chứng cứ. Để đạt được điều đó, ngành luật cần tạo ra những ranh giới rõ ràng, cơ chế kiểm soát chặt chẽ để AI trở thành công cụ đắc lực nhằm đạt được mục tiêu là bảo vệ công lý, lẽ phải. Tại phiên thảo luận thuộc Hội nghị IBA năm 2025 tại Toronto (Canada), các diễn giả nhận định khung pháp lý về AI giữa các quốc gia vẫn còn nhiều khác biệt và mơ hồ. Do vậy, pháp luật cần có cách tiếp cận dựa trên đánh giá rủi ro, phân loại hệ thống AI theo từng trường hợp sử dụng, trong đó đặc biệt đề cao tính minh bạch từ nhà phát triển mô hình cho đến người dùng cuối. Bên cạnh đó, vấn đề bảo mật dữ liệu khi vận hành AI tạo sinh cũng là một lo ngại lớn. Khi dữ liệu khách hàng được dùng để huấn luyện mô hình, nguy cơ rò rỉ thông tin là rất cao. Rốt cuộc bản chất AI chỉ là sự mô phỏng trí tuệ con người dựa trên xác suất, nên câu hỏi cốt lõi vẫn là liệu nó có thể thay thế được tư duy, lương tri và luận lý sắc bén của một luật sư hay không? Hiện nay, các quốc gia đang tập trung xây dựng khung quản trị AI mạnh mẽ, đảm bảo sự công bằng và sự giám sát của con người. Càng minh bạch và chú trọng giáo dục, công chúng sẽ càng tin tưởng để ứng dụng công nghệ an toàn. Như luật sư Toby Bond đến từ Vương quốc Anh ví von sử dụng AI có trách nhiệm giống như học lái xe: Ta không chỉ cần biết lái, mà quan trọng hơn là phải có kỹ năng an toàn để không gây nguy hiểm cho chính mình và xã hội. Ảnh lớn: Phiên họp Hội đồng IBA năm 2025 tại Toronto (Canada). Ảnh: TGCC Có nên tiết lộ việc sử dụng AI? Vấn đề khá lý thú là hiện nay ở Vương quốc Anh vẫn đang tranh luận về việc có nên yêu cầu các bên tiết lộ việc sử dụng AI hay không. Quan điểm chung là không cần thiết, vì luật sư phải đảm bảo sản phẩm cuối cùng trình trước tòa là toàn diện, chính xác và trung thực, còn cách họ đạt được kết quả đó ít quan trọng hơn và AI không thể thay thế “hồn vía” hay sức mạnh luận lý của luật sư được. Thành viên đoàn công tác Liên đoàn Luật sư Việt Nam tham dự Hội nghị IBA năm 2025 tại Toronto Canada. Ảnh: NV Làn sóng AI đặt nghề luật trước những thách thức lớn, đòi hỏi sự cân bằng giữa công nghệ và giữ vững tư duy, lương tri, đạo đức để AI thực sự phục vụ công lý. CÓ THAY THẾ ĐƯỢC LUẬN LÝ của luật sư? 4/5 LUẬT SƯ Luật sư - TS PHAN TRUNG HOÀI, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam 26 Xuân BÍNH NGỌ 2026 PHÁP LUẬT
RkJQdWJsaXNoZXIy Mjg2ODExMg==