6 Pháp luật & cuộc sống - Thứ Ba 19-5-2026 phapluat@phapluattp.vn NGƯỜI BỊ KẾT ÁN TỬ HÌNH ĐƯỢC CHUYỂN XUỐNG TÙ CHUNG THÂN: Thời gian giam giữ chờ thi hành có được tính khi xét giảm án? Bộ Tư pháp đã công bố tài liệu thẩm định hồ sơ chính sách dự án BLHS (sửa đổi) do Bộ Công an chủ trì soạn thảo. Điều 60 BLHS hiện hành quy định thời hiệu thi hành bản án đối với người bị kết án chung thân hoặc tử hình là 20 năm. Theo Bộ Công an, luật chưa quy định về việc khi hết thời hiệu thi hành bản án tử hình thì người bị kết án có được chuyển xuống án tù chung thân hay không. Để giải quyết vướng mắc này, cơ quan soạn thảo đề xuất sửa đổi theo hướng nếu hết thời hiệu thi hành án (THA) thì án tử hình chuyển thành án tù chung thân. Vấn đề đặt ra là nếu người bị kết án tử hình được giảm xuống án tù chung thân thì thời gian người này đã ngồi tù có được tính để tiếp tục xét giảm án? Pháp Luật TP.HCM ghi nhận ý kiến các chuyên gia về vấn đề trên. ThS LÊ BÁ ĐỨC, khoa Luật Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM: Hiểu đúng về chuyển án tử hình khi hết thời hiệu Đề xuất này không phải là giảm án thông thường mà là cơ chế xử lý hậu quả pháp lý khi Nhà nước không THA tử hình sau thời gian quá dài. Điều 60 BLHS hiện hành quy định thời hiệu thi hành bản án đối với người bị kết án chung thân hoặc tử hình là 20 năm. Khi hết thời hiệu, quyền thi hành hình phạt của Nhà nước đương nhiên chấm dứt. Tuy nhiên, luật chưa quy định rõ án tử hình sẽ được xử lý ra sao, dẫn đến khoảng trống thực tiễn. Trong quá trình thẩm định, Văn phòng Chủ tịch nước cho rằng thời hiệu là căn cứ chấm dứt quyền thi hành hình phạt của Nhà nước, không phải cơ chế chuyển đổi hình phạt. Do đó, việc quy định chuyển án tử hình sang tù chung thân là chưa phù hợp với bản chất pháp lý của chế định thời hiệu. Quan điểm này có cơ sở lý luận chặt chẽ và nhấn mạnh tính nguyên tắc của chế định thời hiệu. Tuy nhiên, cần cân nhắc cả thực tiễn và tính nhân đạo. Cách tiếp cận nêu trên bảo vệ bản chất thuần túy của thời hiệu nhưng chưa xử lý được tính chất đặc thù của án tử hình, là hình phạt liên quan trực tiếp đến quyền sống. Nếu để người bị kết án đương nhiên không phải chấp hành bất kỳ hình phạt nào chỉ vì hết thời hiệu thì không phù hợp với tính chất đặc biệt nghiêm trọng của tội phạm và có thể tạo khoảng trống pháp lý trong thực tiễn. Vì vậy, việc chuyển sang tù chung thân không nên hiểu là phủ nhận bản chất của chế định thời hiệu, mà là quy định ngoại lệ có tính nhân đạo và đặc thù đối với án tử hình. Theo hướng này, Nhà nước không tiếp tục THA tử hình sau khi hết thời hiệu nhưng vẫn bảo đảm người bị kết án phải chịu trách nhiệm bằng hình phạt tù chung thân tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Thực tế chính sách hình sự nước ta từng có cách tiếp cận tương tự. BLHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) cho phép chuyển án tử hình thành tù chung thân trong một số trường hợp không áp dụng thời hiệu. Trên bình diện quốc tế, Nhật Bản không đặt thời hiệu THA tử hình mà quy định phải thi hành trong sáu tháng sau phán quyết cuối cùng, nhưng thực tế nhiều trường hợp kéo dài từ nhiều năm đến 18 năm mà không có cơ chế chuyển tự động. Trung Quốc áp dụng hình thức tử hình hoãn thi hành hai năm, nếu không phạm tội mới do cố ý thì chuyển thành án tù chung thân hoặc tù có thời hạn 25 năm. Tại Anh, án tử hình đã bị bãi bỏ từ năm 1965 nhưng án lệ Pratt and Morgan năm 1993 xác định việc trì hoãn THA tử hình quá năm năm là vô nhân đạo và phải chuyển thành tù chung thân. Trong tương quan đó, đề xuất này là bước đi trung dung, vừa bảo đảm tính nhân đạo, vừa giữ yêu cầu xử lý nghiêm đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Theo tôi, toàn bộ thời gian người bị kết án đã bị tạm giữ, tạm giam và giam để chờ THA tử hình phải được trừ vào thời gian chấp hành án tù chung thân sau khi chuyển hóa. Trong suốt khoảng thời gian đó, họ đã thực tế bị tước quyền tự do dưới chế độ giam giữ nghiêm ngặt nhất, không thể coi là khoảng thời gian trống về mặt pháp lý. Giả sử nếu một người đã bị giam giữ liên tục hơn 25 năm rồi sau khi hết thời hiệu lại bị tính như bắt đầu chấp hành án chung thân từ đầu thì bất hợp lý. Điều này vi phạm nguyên tắc không bị trừng phạt hai lần về cùng một hành vi và đi ngược lại tinh thần nhân đạo mà BLHS đang hướng tới. BLHS hiện hành đã thừa nhận nguyên tắc khấu trừ thời gian tạm giam vào thời hạn chấp hành hình phạt tù. Vì vậy, cần áp dụng nhất quán cho cả trường hợp chuyển hóa này. Trên thế giới, việc khấu trừ thời gian giam, giữ trước khi THA là cách tiếp cận phổ biến. Nhiều nước khi xử lý các trường hợp án tử hình bị trì hoãn kéo dài cũng sử dụng chính thời gian đã bị giam giữ làm cơ sở để ân xá hoặc chuyển hình phạt. Nếu không quy định rõ việc khấu trừ, chính sách nhân đạo rất dễ trở thành bất công trong thực tiễn. BLHS hiện hành đã thừa nhận nguyên tắc khấu trừ thời gian tạm giam vào thời hạn chấp hành hình phạt tù. Vì vậy, cần áp dụng nhất quán cho cả trường hợp chuyển hóa này. ThS Lê Bá Đức Nếu chính sách mới cho phép chuyển án tử hình xuống tù chung thân thì đối với ân xá, đặc xá cần có cơ chế pháp lý chặt chẽ, tránh tạo tâm lý rằng sau khi được chuyển án, việc ra khỏi trại giam trở nên dễ dàng. Bởi người phạm tội đã được hưởng một lần khoan hồng đặc biệt thông qua việc chuyển hình phạt. Theo đó, cần nghiên cứu thiết kế cơ chế xét đặc xá với tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn đối với nhóm đối tượng này. Việc được chuyển từ án tử hình xuống tù chung thân có thể được xem là yếu tố đặc thù để đặt ra điều kiện riêng khi xét đặc xá. Chẳng hạn, người được chuyển án phải chấp hành thời gian thực tế dài hơn so với tù chung thân thông thường. Đặc biệt, cần tránh cách tiếp cận thiên về tiêu chí hành chính như xếp loại cải tạo tốt hoặc chấp hành nội quy trại giam tốt, vì chỉ phản ánh một phần quá trình chấp hành án. Với người từng bị tuyên án tử hình thuộc nhóm tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, việc xét đặc xá cần được đánh giá toàn diện hơn, bao gồm sự ăn năn hối cải bền vững, ý thức khắc phục hậu quả và mức độ giảm nguy cơ tái phạm. Ngoài ra, pháp luật có thể cân nhắc cơ chế giới hạn hoặc loại trừ xét đặc xá trong một thời hạn nhất định kể từ thời điểm chuyển án, nhằm bảo đảm cân bằng giữa chính sách khoan hồng và yêu cầu nghiêm minh của pháp luật. Nếu một người vừa được chuyển án tử hình nhưng sau thời gian không dài lại tiếp tục được đặc xá, xã hội có thể xuất hiện cảm nhận việc xử lý tội phạm đặc biệt nghiêm trọng bị nới lỏng quá mức. Ân xá, đặc xá thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước. Tuy nhiên với trường hợp đã được chuyển từ án tử hình xuống tù chung thân, cần thiết kế cơ chế riêng, chặt chẽ hơn, phân tầng rõ ràng, bảo đảm khoan hồng đúng đối tượng, không tạo cảm nhận dễ dãi trong xử lý tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. ThS ĐẶNG TRẦN KHA, khoa Luật Trường ĐH Hùng Vương TP.HCM Các chuyên gia đồng tình với việc thời gian giam giữ để chờ thi hành án tử hình được khấu trừ khi xét giảm án, sau khi người bị kết án tử hình được chuyển xuống án tù chung thân do hết thời hiệu. THẢO HIỀN Siết đặc xá với người được chuyển từ án tử hình xuống tù chung thân TAND TP Hà Nội tuyên án tử hình với người đốt quán cà phê khiến 11 người tử vong. Ảnh: BÙI TRANG
RkJQdWJsaXNoZXIy Mjg2ODExMg==