13
LÊKIẾN
B
ia Chăm Pa cổ ở thôn
Tư Lương (xã Tân An,
huyện Đắk Pơ), hay
còn gọi là bia Tư Lương
được xác định có niên đại
năm 1438 (thuộc thế kỷ 15,
niên đại Saka, dưới thời vua
Yura Bhadravarman De va).
Bia Tư Lương là một khối đá
granit tự nhiên, cao khoảng
2,20 m, đáy bia rộng 1,65
m, đỉnh 0,2 m. Mặt trước
có tám dòng chữ Chăm cổ
được khắc chìm, mặt sau có
ba dòng chữ cùng loại.
Giải mã bí ẩn cổ xưa
sau 600 năm
Năm 2019, chính quyền
huyện Đắk Pơ (Gia Lai) phối
hợp với Hội Khảo cổ họcViệt
Nam, TrườngViễn Đông Bác
cổ (EFEO) tổ chức công bố
bản dịch trên bia Tư Lương
sau khoảng 600 năm “chìm
lắng” trong dòng thời gian.
Để có được bản dịch, GS-
TSArlo Griffiths (Viện Viễn
Đông Bác cổ Pháp) mất nhiều
thời gian và dày công nghiên
cứu ngôn ngữ Chăm Pa mới
hoàn thành công trình. Do
nhiều ký tự đã phai mờ nên
bản dịch không toàn vẹn,
khoảng 90% nội dung của
ký tự được dịch ra.
Nội dungbia cóđoạn: “Ngợi
ca! Đã từng cómột chúa tể tối
cao của các vị vua, con trai
hoàng thượng Jayasinhavarma
thuộc dòng dõi Vrsu, quý tộc
của thành phố hoàng giaNauk
GlaunVijaya…Vào (năm) ba
mươi hai, ông được tôn phong
là Indravarman, cai quản nhiều
lãnh địa khác nhau”.
Theo ThS Nguyễn Quang
Tuệ, Trưởng phòng Quản lý
văn hóa Sở VH-TT&DL tỉnh
Gia Lai, từ khi được phát hiện
vào khoảng năm2010, ông đã
đưa rất nhiều nhà khoa học
trong nước, kể cả những người
nghiên cứu văn hóaChămđến
đây nhưng không có ai đọc
và dịch được.
Mãi đếnkhi gặpGSAndrew
Hardy, Trưởng Văn phòng
đại diện Trường Viễn Đông
Bác cổ (Hà Nội), ông đã mời
vị này đến tham quan bia cổ
và nhận được lời hứa sẽ “cho
người giỏi nhất về ngôn ngữ
Chămcổ đếnViệt Namnghiên
cứu, dịch”.
Đến năm2018, GS-TSArlo
Griffiths cùng với chuyên gia
rập chữ, cô Khom-Sreymom
(quốc tịch Campuchia) bay
đến Việt Nam và dành khá
nhiều thời gian ở Gia Lai
nghiên cứu bia Tư Lương.
“GS-TS Arlo Griffiths
gửi bản dịch tiếng Anh cho
tôi và tôi mất một tháng để
dịch sang tiếng Việt. Để dịch
ra bản hoàn chỉnh, tôi đã
tham khảo ý kiến của nhiều
chuyên gia, đến nay bản dịch
này vẫn được giữ nguyên và
được giới khoa học dùng để
nghiên cứu” - ông Tuệ nói.
GS-TSArlo Griffiths cũng
đã gửi tặng hai bản rập chữ
bia đá Chăm cho địa phương
để lưu trữ tại Bảo tàng tỉnh
Gia Lai và Nhà truyền thống
huyện Đắk Pơ. Ngoài ra, một
bản rập cũng được gửi đến
Paris để lưu trữ trong thư viện
của Viện Viễn Đông Bác cổ.
Theo ông Tuệ, đại ý của bia
nói đến công lao của một vị
vua đắpđập, làmđườngvà dạy
người dân trồng lúa. Thực ra,
trước đây từ những năm1960,
người dân đã phát hiện ra bia
đá này nhưng không biết nó
là gì. Đến khi cơ quan chức
năng biết, nó vẫn nằm trong
lùm cây rậm rạp. Để vào tận
bia, người ta phải dùng dao
mở đường, luồn qua nhiều
cây cối mới vào được.
Bia cổ đã mòn,
chữ mờ hơn sau
nhiều năm phát hiện
Để bảo vệ bia cổ, năm
2017, UBND huyện Đắk
Pơ đã vận động người dân
Bia đá cổ Tư Lương được xây dựngmái tôn, xi măng bịt kín. Ảnh: LÊ KIẾN
Cần phải xây dựng lại khu di tích
quy mô hơn
Để bảo tồn và quảng bá tốt hơn, cần phải xây dựng lại
khu di tích ở mức quy mô hơn, theo hướng cổ kính thay vì
nhà mái tôn đơn sơ. Bia đá cũng cần có chỗ thở, có khoảng
cách xây bê tông cách xa ra, giữ khoảng cách với người
tham quan. Ở nước ngoài, có những điểm du lịch rất nhỏ
nhưng người ta xây dựng những tour du lịch rất hấp dẫn,
độc đáo. Bia đá này còn có ý nghĩa hơn vì đây là độc bản,
có nhiều giá trị nghiên cứu văn hóa Tây Nguyên trước đây.
ThS
NGUYỄN QUANG TUỆ
,
Trưởng phòng
Quản lý văn hóa Sở VH-TT&DL tỉnh Gia Lai
Tiêu điểm
Giám đốc Sở GD&ĐT TP Cần Thơ Trần Thanh Bình
vừa ký báo cáo gửi Thường trực HĐND TP về kết quả
thực hiện nghị quyết về chất vấn và trả lời chất vấn tại kỳ
họp thứ chín (cuối năm 2022) của HĐND TP.
Trong đó, liên quan đến việc kiểm tra, chấn chỉnh việc
thực hiện một số khoản thu trong các cơ sở giáo dục, sở này
cho biết thường xuyên quán triệt, chỉ đạo các cơ sở giáo
dục không đê xảy ra tình trạng thu chưa đúng quy định.
Đê việc quản lý các khoản thu vận động đóng góp trong
các cơ sở giáo dục đảm bảo thực hiện đúng quy định,
ngày 20-10-2022, sở đã ban hành công văn về việc chấn
chỉnh công tác quản lý các khoản thu vận động đóng góp
trong cơ sở giáo dục trên địa bàn TP năm học 2022-2023.
Hiệu trưởng cùng với trưởng Ban đại diện cha mẹ học
sinh (HS) trường thống nhất quyết định kế hoạch quản lý,
sử dụng kinh phí của Ban đại diện cha mẹ HS trường theo
đúng Điều 10 của Điều lệ Ban đại diện cha mẹ HS trường;
không quy định mức thu kinh phí ủng hộ bình quân cho
cha mẹ HS.
Các khoản ủng hộ của cha mẹ HS phải theo nguyên tắc
tự nguyện, công khai, dân chủ. Sau khi chi tiêu, phải báo
cáo công khai quyết toán kinh phí tại cuộc họp toàn thê
cha mẹ HS lớp và các cuộc họp toàn thê Ban đại diện cha
mẹ HS trường.
Thời gian qua, Sở GD&ĐT TP Cần Thơ đã tổ chức năm
cuộc thanh tra chuyên ngành, thanh tra hành chính tại các
cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục công lập, trong đó có
nội dung thanh tra việc thực hiện kinh phí hoạt động của
Ban đại diện cha mẹ HS.
Qua thanh tra, kiêm tra, đã kịp thời nhắc nhở, điều
chỉnh đảm bảo thực hiện các khoản thu đúng quy định.
Đến thời điêm hiện tại, sở chưa nhận được phản ánh vấn
đề lạm thu xảy ra tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn. Sở
GD&ĐT, các phòng GD&ĐT quận, huyện tiếp tục theo
dõi, chỉ đạo các cơ sở giáo dục theo thẩm quyền quản lý
không đê xảy ra tình trạng thu sai quy định.
Theo báo cáo của sở, kinh phí hoạt động của Ban đại
diện cha mẹ HS nhận được từ việc vận động đóng góp từ
năm học 2021-2022 mang sang là hơn 206,6 triệu đồng.
Tổng số tiền nhận được trong năm học 2022-2023 là hơn
16,7 tỉ đồng, số đã chi là hơn 14,7 tỉ đồng, tồn mang sang
năm học 2023-2024 là hơn 2,1 tỉ đồng.
NHẪN NAM
Bia Tư Lương nằm trên một
gò đất cao, quaymặt về hướng
đông, thuộc thônTư Lương (xã
Tân An, huyệnĐắk Pơ). Hòn đá
vớinhữngnétvẽloằngngoằng,
lạmắtnàyđãđượcnhữngngười
dânđịaphươngbiết đến từđầu
thậpniên1960 của thế kỷ trước
vàđượcThSNguyễnQuangTuệ
côngbố lầnđầu vàonăm2010.
Minhvăn trênbiaTưLương là
tiếng Chămcổ, được khắc trên
một khối sa thạch, cao khoảng
1,7m(chỉtínhphầnnhôlênkhỏi
mặt đất); chiều ngang chỗ lớn
nhất rộng khoảng 1,5 m; mặt
trước có khắc tám dòng chữ
Chămcổ,mặtsaukhắcbadòng.
Đời sống xã hội -
Thứ Tư 5-7-2023
Bia đá ởGia Lai hé lộ nền vănminh
Chăm Pa cổ
Bia đá cổ tồn tại gần 600 năm tuổi ở Gia Lai được phát hiện và giải mã những ký tự cổ, hé mở nền vănminh
của người ChămPa cổ trên đất Tây Nguyên.
hiến, xây tường, giăng lưới
B40 bao quanh diện tích 255
m
2
và làm mái che bằng tôn,
thảm nền bê tông quanh bia
đá. Đến cuối năm 2022, chủ
tịch UBND tỉnh Gia Lai đã
ký quyết định xếp hạng hiện
vật này là di tích cấp tỉnh.
Nhắc về bia cổ này, ông
Nguyễn Quang Tuệ vẫn
còn nhiều tiếc nuối: “Ở Tây
Nguyên, bia Tư Lương là bia
đá duy nhất có các ký tựChăm
cổ được dịch thành công ra
tiếng Anh và tiếng Việt. Nó
rất quý, cổ và có tính độc bản.
Đây là minh chứng về sự xuất
hiện của đế chế Champa trên
cao nguyên và mối quan hệ
với quốc gia Đại Việt, ít nhất
đến cuối thế kỷ 15.
Mừng là bia được phát hiện
và bảo tồn đúng lúc nhưng
nhiều năm nay di tích này
vẫn chưa được bảo vệ, quảng
bá đúng với giá trị thật của
nó. Nhiều dấu hiệu cho thấy
bia bắt đầu bị phong hóa,
bào mòn”.
Theo ông Tuệ, vấn đề này,
TSBertrand Porte, chuyên gia
bảo tồn đá cổ của EFEO, cho
rằng: Bê tông bít kín nền nhà
có thể là nguyên nhân gây hại
bia Tư Lương. Cụ thể, “các
muối hòa tan được tạo ra bởi
xi măng khi gặp độ ẩm có thể
đã ngấm vào đá”.
Cảnh báo này đã được đưa
ra từ nhiều năm trước, đáng
tiếc là đến nay tình hình bảo
tồn bia Tư Lương vẫn chưa
có gì thay đổi. Hiện tại bia đã
mòn, chữ mờ rất nhiều so với
hơn 10 năm trước, lúc còn ở
trong bụi cây rậm rạp.
•
SởGD&ĐTCầnThơ chưanhậnđược phảnánhvề lạmthu trong trườnghọc
Huyện đoàn Đắk
Pơ đã đặt một bảng
mã QR cạnh bia để
khách tham quan có
thể truy cập tìm hiểu
thông tin, hình ảnh.
Bia cổ thời điểmmới được phát hiện. Ảnh: LÊ KIẾN
