6
Pháp luật
&
cuộc sống -
ThứBa25-7-2023
Trong khi đó, chức năng khởi tố
vụ án hình sự thuộc về chức năng
buộc tội. Hiến pháp không cho
phép tòa án thực hiện chức năng
buộc tội. Như vậy, quy định tòa
án có quyền ra quyết định khởi
tố vụ án tại phiên tòa là không
phù hợp với hiến pháp và Luật
Tổ chức TAND.
Cạnh đó, việc cho phép tòa án khởi
tố tại phiên tòa không đảm bảo tính
độc lập, khách quan, vô tư của tòa
án trong việc giải quyết vụ án hình
sự khi tòa án là chủ thể phát động
tố tụng thông qua quyết định khởi
tố vụ án. Và sau đó, cũng chính tòa
án là chủ thể có thẩm quyền xét xử
vụ án đó.
Đồng tình, luật sư (LS) Lê Doãn
Tuấn (Đoàn LS TP.HCM) cho rằng
tòa án là cơ quan xét xử mà khởi
tố vụ án sẽ không khách quan và
triệt tiêu nguyên tắc suy đoán vô
tội. Cho nên việc sửa quy định
theo hướng bỏ quyền khởi tố vụ án
hình sự là một sự tiến bộ, đi đến
sự thống nhất và hoàn thiện trong
hoạt động tố tụng.
Theo ThS Trần Thanh Thảo, để
công tác xét xử của tòa án đạt hiệu
quả cũng như đảm bảo chất lượng
tranh tụng tại phiên tòa, đòi hỏi
tòa án phải hoàn thành tốt vai trò
trung gian. Tức là tòa án sẽ xem
xét các chứng cứ buộc tội và gỡ
tội mà các bên đưa ra để làm rõ
sự thật khách quan của vụ án, đảm
bảo phán quyết của mình phản ánh
kết quả tranh tụng của các bên tại
phiên tòa.
Trong khi đó, để ra quyết định
khởi tố vụ án thì HĐXX lại phải tập
trung vào việc kiểm tra, xác minh
nguồn thông tin về tội phạm mới
hoặc người phạm tội mới để đảm
bảo quyết định khởi tố vụ án của
mình là có căn cứ. Việc này sẽ làm
ảnh hưởng đến chất lượng xét xử
của tòa án cũng như hiệu quả tranh
tụng tại phiên tòa. Vì vậy, theo ThS
Thảo, việc sửa đổi theo hướng bỏ
quy định này là cần thiết.
Cần phân biệt khởi tố
vụ án và khởi tố bị can
Ngược lại, LS Vũ Phi Long
(nguyên Phó Chánh Tòa Hình sự,
TAND TP.HCM) cho rằng cần
phân biệt rõ khởi tố vụ án và khởi
tố bị can là các giai đoạn tố tụng
khác nhau. Quy định tại phiên tòa,
sau khi nghị án, cùng với tuyên
án, tòa có thể ra quyết định khởi
tố vụ án là thực hiện đúng chức
năng tòa án có quyền tư pháp mà
hiến pháp và Luật Tổ chức TAND
đã quy định.
Theo LS Long, cần lưu ý là Điều
153BLTTHS quy định thông qua xét
xử, tòa án có thể khởi tố vụ án nếu
phát hiện có việc bỏ lọt tội phạm.
Quy định này nhấn mạnh đến ba
yếu tố: Một là thông qua xét xử,
hai là khởi tố vụ án (chứ không phải
khởi tố bị can), ba là việc bỏ lọt tội
phạm (không phải là dấu hiệu bỏ
lọt tội phạm).
Theo LS Long, về ý kiến cho rằng
trong trường hợp tòa án phát hiện lọt
người, lọt tội thì phải trả hồ sơ để
điều tra bổ sung, điều này là đúng
nhưng chỉ trong giai đoạn chuẩn bị
xét xử. Còn tại phiên tòa, nếu phát
hiện có tình tiết bỏ lọt tội phạm thì
HĐXX cũng có thể ra quyết định
trả hồ sơ để điều tra bổ sung nhưng
không được tuyên án.
Đối với một số trường hợp, tòa
YẾNCHÂU
T
heo Tờ trình đề nghị xây dựng
Luật sửa đổi, bổ sung một số
điều của Luật Tổ chức TAND,
TAND Tối cao đề xuất bỏ quy định
tòa án có thẩm quyền ra quyết định
khởi tố vụ án hình sự tại phiên tòa.
Lý do đưa ra là việc ra quyết định
khởi tố vụ án thuộc chức năng của
cơ quan điều tra, công tố. Tòa án
là cơ quan xét xử nhưng ra quyết
định khởi tố vụ án hình sự sẽ ảnh
hưởng đến tính khách quan trong
quá trình xét xử vụ án đó.
Không khách quan khi
vừa khởi tố vừa xét xử
ThS Trần Thanh Thảo (Trường
ĐH Luật TP.HCM) cho rằng hiến
pháp và Luật Tổ chức TAND quy
định tòa án có hai chức năng là
xét xử và thực hiện quyền tư pháp.
Một phiên tòa hình sự tại TANDTP.HCM. Ảnhminh họa: HỮUĐĂNG
Bỏ quyền
khởi tố vụ án
của tòa, nên
hay không?
Nhiều ý kiến cho rằng bỏ quy định tòa án
có thẩmquyền khởi tố vụ án tại phiên tòa
là cần thiết và tiến bộ nhưng cũng có ý
kiến trái chiều…
án đã trả hồ sơ để điều tra bổ sung
nhưng VKS và cơ quan điều tra
không thực hiện thì tòa án phải
khởi tố vụ án nếu thông qua xét
xử mà phát hiện có việc bỏ lọt
tội phạm.
Cũng theo LS Long, về lo ngại
sẽ không được khách quan khi tòa
án vừa khởi tố rồi sau đó lại xét xử
là không đúng, vì chủ thể có thẩm
quyền xét xử theo quy định của tố
tụng hình sự là HĐXX. Và khi đã
tham gia giải quyết xét xử sơ thẩm
hoặc phúc thẩm thì sẽ không được
phân công giải quyết hồ sơ đó một
lần nữa.
BLTTHS quy định trong thời
hạn 24 giờ kể từ khi khởi tố vụ
án, tòa án phải giao quyết định
đó cùng với tài liệu liên quan đến
VKS cùng cấp. Đồng thời, điểm c
Điều 161 BLTTHS cũng quy định
trường hợp quyết định khởi tố vụ
án hình sự của HĐXX không có
căn cứ thì VKS kháng nghị lên tòa
án trên một cấp.
Thực tế tại TAND TP.HCM
có nhiều vụ án đã được khởi tố
tại phiên tòa, kết quả là không
để lọt tội phạm, điều này là rất
đáng khích lệ. Còn tâm lý chung
của HĐXX là chỉ kiến nghị VKS
khởi tố, đây cũng là hoạt động tố
tụng cho phép nếu việc phát hiện
tội phạm nhưng không chắc chắn
cần phải điều tra thêm để khởi tố
thì kiến nghị.•
Chỉ mang tính hình thức
Theo LS Lê Doãn Tuấn (Đoàn LS TP.HCM), thực tế cũng cho thấy HĐXX
nói riêng hay tòa án nói chung đều rất“e ngại”trong việc thực hiện quyền
khởi tố vụ án hình sự của mình. Trường hợp phát hiện dấu hiệu tội phạm
thì thông thường họ sẽ trả hồ sơ để xem xét về dấu hiệu tội phạm, bỏ lọt
tội phạm. Vì vậy, quy định này trên thực tế chỉ mang tính hình thức, trao
quyền nhưng không hoặc hiếm khi HĐXX thực hiện.
Do đó, LSTuấn cho rằng chỉ nên quy định nếu tại phiên tòa, HĐXX phát
hiện có dấu hiệu tội phạm thì có quyền làm văn bản kiến nghị gửi cơ
quan điều tra hoặcVKS khởi tố vụ án. Đồng thời, tòa án sẽ chuyển những
thông tin, tài liệu cho những cơ quan này theo quy định của BLTTHS 2015.
Theo LS Lê Doãn Tuấn,
tòa án là cơ quan xét
xử mà khởi tố vụ án sẽ
không khách quan và
triệt tiêu nguyên tắc suy
đoán vô tội.
Thẩmquyềnkhởi tố vụán của tòavànguyên tắc suyđoánvô tội
Khoản 4 Điều 153 BLTTHS 2015 quy định HĐXX có
thẩm quyền ra quyết định khởi tố
vụ án hình sự trong
trường hợp nếu qua việc xét xử tại phiên tòa mà phát hiện
có việc bỏ lọt tội phạm. Trên cơ sở đó, điểm d khoản 3
Điều 2 Luật Tổ chức TAND 2014 cũng quy định một trong
những quyền của tòa án khi xét xử là quyền khởi tố vụ án
nếu phát hiện có việc bỏ lọt tội phạm.
Có thể mục đích quy định nhiều chủ thể có quyền khởi
tố, đặc biệt là các chủ thể thực hiện các công tác liên
quan đến pháp luật như VKS, tòa án là để đảm bảo nhanh
chóng phát hiện tội phạm, có ý nghĩa trong công tác đấu
tranh phòng, chống, phát hiện, xử lý tội phạm.
Tuy nhiên, Hiến pháp 2013 quy định TAND là cơ quan
xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam,
thực hiện quyền tư pháp (Điều 102). Điều này cho thấy
chức năng duy nhất của tòa án là xét xử mà không có các
chức năng khác. Cho nên việc bỏ quy định này là phù hợp
với chức năng, nhiệm
vụ của tòa án đã được hiến pháp
minh định.
Cạnh đó, tòa án hay HĐXX là chủ thể thực hiện việc
xét xử. Do đó, nếu quy định HĐXX có quyền khởi tố vụ
án thì vô hình trung đã tạo ra tình huống “vừa đá bóng
vừa thổi còi”. Một chủ thể vừa ra quyết định khởi tố
vừa thực hiện việc xét xử sẽ không đảm bảo tính khách
quan, công bằng.
Và như đã nói, tòa án với chức năng chính và duy
nhất đó là tiến hành xét xử, đưa ra phán quyết, hình
phạt đối với các chủ thể có
hành vi vi phạm pháp luật
trên cơ sở đối đáp, lập luận, căn cứ pháp lý... của đôi
bên là bên truy tố và bên gỡ tội. Việc giao cho HĐXX
vừa khởi tố vụ án vừa thực hiện việc xét xử sẽ ít
nhiều ảnh hưởng đến nguyên tắc suy đoán vô tội, một
nguyên tắc cốt lõi trong
pháp luật tố tụng hình sự. Vì
vốn dĩ trước khi phiên tòa diễn ra, chính chủ thể xét
xử đã tồn tại ý chí định hướng về việc phạm tội của
đối tượng bị xét xử.
Do vậy, để đảm bảo cho tòa án thực hiện tốt nhất
vai trò là “người phán xét” của mình trong các vụ án
mà không chịu sự tác động, áp đặt về mặt ý chí khác
thì cần bỏ quy định này. Điều này đặc biệt quan trọng,
bởi lẽ ngoài tính chất giáo dục, răn đe, phòng ngừa
tội phạm thì còn phải đảm bảo sự công bằng, vô tư,
khách quan.
Cần nói thêm, việc giao cho HĐXX quyền khởi tố vụ án
tại tòa mà không thông qua giai đoạn điều tra ban đầu
hoặc trong trường hợp quyết định khởi tố vụ án được xác
định là không phù hợp với pháp luật thì sẽ rất khó trong
việc phân định trách nhiệm của từng chủ thể nếu xảy ra
oan sai.
Luật sư
TẠ MINH TRÌNH
(Đoàn Luật sư TP.HCM)
Sổ tay
